آزمایش‌های لازم مادران Rh منفی در اوایل بارداری

آزمایش‌های اولیه در اوایل بارداری (سه‌ماهه اول)

آزمایش‌های مادران Rh منفی در اوایل بارداری | اکنون که با اهمیت موضوع آشنا شدیم، به بررسی آزمایش‌های لازم برای مادران Rh منفی و زمان‌بندی انجام آن‌ها می‌پردازیم. نخستین گام، شناسایی وضعیت Rh مادر در ابتدای بارداری است. در اولین مراجعه‌ی دوران بارداری (معمولاً طی سه‌ماهه اول)، پزشک یک آزمایش خون موسوم به تایپ و اسکرین (Type & Screen) درخواست می‌کند .

تماس با متخصص زنان بجنورد – دکتر آرزو سعیدی

این آزمایش شامل دو بخش اصلی است:

• تعیین گروه خونی ABO و Rh مادر

در این مرحله، گروه خونی ABO (A, B, AB یا O) و همچنین Rh مادر مشخص می‌شود. تمام زنان باردار بدون در نظر گرفتن سابقه، در اولین ویزیت بارداری باید از نظر گروه خونی و Rh آزمایش شوند . دانستن Rh مادر از همان ابتدا بسیار مهم است، چرا که برنامه‌ریزی مراقبت‌های بعدی بارداری بر اساس Rh منفی یا مثبت بودن او صورت می‌گیرد. اگر نتیجه‌ی این آزمایش نشان دهد که مادر Rh مثبت است، نیازی به اقدامات ویژه‌ای از بابت ناسازگاری Rh نخواهد بود . اما در صورتی که مادر Rh منفی باشد، گام بعدی بررسی وجود آنتی‌بادی‌های Rh در خون او است.

• آزمایش آنتی‌بادی Rh (آزمون کومبس غیرمستقیم)

پس از تشخیص Rh منفی در مادر، آزمایش غربالگری آنتی‌بادی ضد Rh انجام می‌شود که به نام تست کومبس غیرمستقیم نیز شناخته می‌شود. این آزمایش در همان اوایل بارداری (همراه با تعیین گروه خونی) انجام می‌گیرد تا مشخص شود آیا مادر تا به حال در معرض خون Rh مثبت قرار گرفته و حساس‌شده است یا خیر .

نتیجه‌ی این تست می‌تواند دو حالت داشته باشد:

منفی بودن غربالگری آنتی‌بادی: به این معناست که در خون مادر هیچ پادتنی بر ضد Rh یافت نشده است (مادر تا کنون حساس نشده). این خبر خوبی است و بدین معنی است که می‌توان با انجام اقدامات پیشگیرانه از بروز حساسیت در ادامه بارداری جلوگیری کرد .

مثبت بودن غربالگری آنتی‌بادی: یعنی در خون مادر پادتن ضد Rh وجود دارد. این حالت نشان می‌دهد مادر در گذشته (مثلاً به دنبال بارداری قبلی، سقط یا انتقال خون) نسبت به Rh حساس شده و آنتی‌بادی در بدنش تولید شده است . در این وضعیت، اقدامات پیشگیرانه با روگام دیگر مؤثر نخواهند بود و بارداری جزو بارداری‌های پرخطر قرار می‌گیرد که نیاز به پایش ویژه جنین دارد .

آزمایش های لازم برای مادران Rh منفی در بارداری

نقش آزمایش Rh پدر و تشخیص Rh جنین

پس از مشخص شدن Rh مادر، ممکن است این پرسش پیش بیاید که Rh پدر چه تأثیری دارد؟ همان‌طور که اشاره شد، اگر پدر نیز Rh منفی باشد، عملاً جنین نمی‌تواند Rh مثبت باشد و خطر ناسازگاری منتفی است . بنابراین در برخی موارد پزشکان آزمایش Rh پدر را نیز پیشنهاد می‌دهند تا اگر پدر قطعاً Rh منفی است از نیاز به برخی اقدامات پیشگیرانه صرف‌نظر شود .

با این حال، در عمل حتی اگر Rh پدر مثبت باشد یا مشخص نشود، مبنای پیشگیری را بر احتمال Rh مثبت بودن جنین می‌گذاریم. زیرا حتی در صورت Rh مثبت بودن پدر، ممکن است جنین Rh منفی شود ولی ما از پیش نمی‌توانیم به طور قطع Rh جنین را بدون بررسی‌های پیشرفته تعیین کنیم.

امروزه با پیشرفت فناوری، تشخیص Rh جنین از طریق آزمایش‌های غیرتهاجمی نیز امکان‌پذیر شده است. به کمک آنالیز DNA جنین که در خون مادر گردش می‌کند (NIPT)، می‌توان در اواخر سه‌ماهه اول بارداری تشخیص داد که آیا ژن Rh مثبت در جنین وجود دارد یا خیر.

در برخی کشورها از این روش برای تعیین نیاز یا عدم نیاز به تزریق روگام استفاده می‌شود تا از تزریق‌های غیرضروری جلوگیری گردد . با این حال این روش همه‌جا در دسترس نیست و پرهزینه می‌باشد. بنابراین همچنان راهکار استاندارد این است که اگر مادر Rh منفی و پدر Rh مثبت یا ناشناخته باشد، جنین را بالقوه Rh مثبت فرض کرده و مراقبت‌های لازم را انجام دهیم.

آمپول روگام  چگونه عمل می‌کند؟

روگام در حقیقت نام تجاری یکی از انواع ایمونوگلوبولین‌های Rh(D) است. این دارو از پلاسمای انسان تهیه می‌شود و حاوی آنتی‌بادی علیه آنتی‌ژن Rh (عامل Rh) است . وقتی روگام به یک مادر Rh منفی تزریق می‌شود، در واقع مقدار معینی آنتی‌بادی آماده بر ضد Rh وارد بدن او می‌گردد.

اگر طی مدت اثر این آمپول، سلول‌های خونی Rh مثبت جنین به طور تصادفی وارد خون مادر شوند، این آنتی‌بادی‌های تزریق‌شده بلافاصله به گلبول‌های جنین متصل شده و آن‌ها را از بین می‌برند قبل از آن‌که سیستم ایمنی مادر متوجه حضورشان شود . بدین ترتیب، بدن مادر هیچ‌گاه فرصت پیدا نمی‌کند که نسبت به Rh تحریک شود و آنتی‌بادی درازمدت و پایدار بسازد.

روگام یک داروی ایمن و بسیار مؤثر است که سال‌هاست در پزشکی استفاده می‌شود. پس از معرفی این دارو، میزان بروز بیماری همولیتیک نوزادان به شدت کاهش یافته است . عوارض جانبی روگام حداقل هستند؛ ممکن است محل تزریق برای مدت کوتاهی دردناک یا قرمز شود یا فرد دچار کمی تب و لرز خفیف گردد که گذراست.

واکنش آلرژیک شدید به این دارو به ندرت رخ می‌دهد. به طور کلی مزایای روگام در پیشگیری از عوارض خطرناک ناسازگاری Rh به مراتب بیشتر از ریسک ناچیز عوارض آن است.

شایان ذکر است که روگام فقط پیشگیری‌کننده است و درمان‌کننده نیست. یعنی اگر مادری قبلاً حساس‌شده و آنتی‌بادی ساخته باشد، تزریق روگام دیگر کمکی نخواهد کرد (زیرا پادتن‌های ساخته‌شده مادر در مقادیر زیاد حضور دارند و روگام نمی‌تواند آنها را خنثی کند) . بنابراین تأکید می‌کنیم که تزریق به‌موقع و منظم روگام طبق برنامه، کلید پیشگیری از مشکلات بعدی است.